سازمان دارالقرآن الکریم
نقش فضای مجازی در پیشبرد فرهنگ قرائت
آموزش علم قرائت قرآن همواره از روشهای مختلفی انجام میپذیرفته که آموزش حضوری مهمترین آنها بوده است. در کنار فرصتهای پیشین، فرصت و بستر جدیدی برای این فعالیتها به نام فضای مجازی شکلگرفته است که شرایط همهگیری ویروس کرونا به پیشرفت آن سرعت بخشیده است. فضای مجازی به دلیل گسترش و تنوع بسیار برنامهها و نرمافزارها، فضای مناسبی برای آموزش دین و ازجمله آموزش قرائت قرآن محسوب میشود. این پژوهش درصدد است با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی، به نقض فضای مجازی به پیشبرد فرهنگ دینی و ازجمله قرائت بپردازد. بررسیها نشان میدهد فضای مجازی پتانسیل مهمی است که تنوع زیادی داشته و میتوان با رعایت تناسب سنی و تحصیلی از امکانات موجود در این فضا استفاده نمود. البته باید توجه داشت تناسب با مدیوم نیز در راستای آموزش علم قرائت مهم است. یعنی میبایست از نرمافزارهای کاربردی متناسب در راستای آموزش استفاده نمود.
مقدمه
اکنون در فضای مجازی و شبکههای گسترده اجتماعیِ حاصل از نسل جدید اینترنت، شاهد پدیده نوینی به نام «زندگی دوم» هستیم که با توجه به امکانات گسترده و جذابیتهای بیشمار بهسرعت به فضای محبوب نسل جوان تبدیلشده است. «فیلیپ روزدال»، بنیانگذار زندگی دوم میگوید:
«زندگی دوم، یک بازی رایانهای نیست؛ بلکه جایی است که مردم آنگونه که میپسندند، زندگی میکنند، سرگرمی دارند و حتی به شکلی که دوست دارند، درآمد کسب میکنند. درواقع، زندگی دوم، بهترین محل برای کسانی است که از محیط اطرافشان خسته شدهاند یا در شرایط بد آب و هوایی یا کاری زندگی مینمایند. زندگی دوم، دنیایی است که مطابق با میل افراد طراحی میشود.» (ویستا، ۱۳۹۲)
در ابتدا باور این مسئله سخت است که چگونه میتوان با دنیای مجازی بدین گونه ارتباط برقرار کرد؛ ولی طبق آمارِ بهدستآمده، افراد با یکبار وارد شدن به این دنیا چنان مجذوب آن میشوند که به آن عادت خواهند کرد و اهمیت آن بهگونهای میشود که نمیتواند آن را بهراحتی کنار بگذارد.
اینترنت عرصه مهمی را برای تحقیقات اجتماعی و آزمودن نظریه هاس مربوط به اشاعه تکنولوژی و اثرات رسانهها فراهم ساخته است. بخشی از این جاذبه بهواسطه قابلیت ادغام شیوههای ارتباطی و صورت محتوای ارتباط است. جاذبههای دیگر مربوط به اثرات و کارکردهای اجتماعی این رسانه و محیطهای مختلف آن بر افراد و اجتماعات محل زیست آنها و بهویژه برای جوانان بهعنوان پیشگامان نوآوری و مصرف این رسانه جدید میباشند. این تحولات تکنولوژیک علاوه برگذراندن اوقات فراغت، ذوق، سلیقه و نیز ارتباطی آنها را نیز تحت تأثیر قرار داده است. دو فرایند رسانهای شدن و خانگی شدن توصیفکننده گذران بخش عمدهای از فراغت جوانان در جوامع مدرن است. جوانان فراغت خود را بیشازپیش در خلوت سپری میکنند و برای سرگرم شدن بهطور فزایندهای به رسانههای جدید متکی هستند. (فرخ نیا و لطفی، ۱۳۹۰، ص ۹۳)
در دنیای جدید و مدرن امروز با آمدن نرمافزارهای مختلف فعالیت در همه عرصهها برای همگان آسان شده است. درگذشته برای قرائت قرآن باید مصحف شریف را در کیف با ابعاد مختلف حمل میکردیم، اما امروزه با نرمافزارهای قرآنی کار برای تلاوت قرآن راحت شده و در هرکجا و در هر سطح و علاقه و دانشی میتوانیم از این کتاب آسمانی بهرهمند شویم. با گسترش روزافزون تکنولوژی و استفاده از گوشیهای هوشمند و بهرهمندی از انواع برنامههای موجود در فضای مجازی که در بسیاری از موارد زندگی و فعالیتهای روزمره را برای اشخاص تسهیل کرده است، مباحث و موضوعات قرآنی نیز از این امر مستثنی نبوده و فعالان این حوزه از حدود ۱۰ سال گذشته با تولید و بهروزرسانی برنامه و اپلیکیشنهای مختلف، خدمات متفاوتی را به مخاطبین ارائه کردند. آموزش علم قرائت نیز در بستر فضای مجازی، باوجود امکانات نوین در این فضا، میبایست موردتوجه قرار گیرد؛ اما بسیاری از پتانسیلهای این فضا مورد غفلت قرارگرفته است. در این پژوهش به برخی پتانسیلهای فضای مجازی در حوزه علم قرائت پرداخته میشود.
۱. مفهوم فضای مجازی
فناوری، یعنی کاربرد دانش، ابزارها و مهارتها برای حلّ مشکلات عملی و گسترش تواناییها یا کاربرد دانش و ابداع وسایل و سیستمهایی برای ارضای نیازهای انسان است و زمینهای عقلانی که در جهت اطمینان از مهار کردن طبیعت فیزیکی بهوسیله انسان از طریق کاربرد قوانین علمیِ شناختهشده، طراحیشده است. درواقع، فناوری، قدرت آموزش و یادگیری ندارد؛ بلکه سیستمی نظاممند برای انتقال دانش و یادگیری است که در عصر فعلی کاربرد بسیار دارد. اصطلاح فضای سایبری، از ترکیب دو واژه «سایبر» و «فضا» تشکیلشده که برای درک آن، بهتر است هر یک از واژهها جداگانه بررسی شود. سایبر، از لغت یونانی سایبرنتیک، به معنای سکاندار یا راهنما مشتق شده است. اصطلاح فضای سایبر را نخستین بار ویلیام گیبسون، نویسنده کانادایی داستان علمی ـ تخیلی، در کتاب نورومونس در سال ۱۹۸۴ به کاربرد. برای وی فضای سایبر، فضای تخیلی است که از اتصال رایانههایی پدید آمده تمامی انسانها، ماشینها و منابع اطلاعاتی را در جهان به هم متصل کرده است. این معنا بهطور تقریبی، مشابه معنایی است که امروزه از کاربرد لفظ فضای مجازی وجود دارد. درواقع، فضای مجازی، برای توصیف تمام انواع منابع اطلاعاتی ایجادشده از طریق شبکههای رایانهای بهکاربرده میشود و ازاینجهت، مجازی یا مصنوعی است که در محیط مادی و فیزیکی مکانی را اشغال نکرده است و توسط نرمافزار تولید میشود. (امامجمعه، ۱۳۸۲، ص ۲۵)
فضای مجازی عنوانی برای دنیایی کمسابقه و نوظهور در عرصه پیدایش و گسترش رسانههای جدید ارتباطی است که بیش از دو دهه نیز از رواج آن در جهان نمیگذرد. میتوان فضای مجازی را جهان ارتباط متقابل رایانهای و جامعه حاصل از این ارتباطها دانست. (ذکایی و خطیبی، ۱۳۸۵، ص ۱۱۳؛ توانا و هاشمی اصل، ۱۳۹۳) امروزه اینترنت گستره فرهنگسازی و فرهنگ پذیری را بیش از هر زمان دیگری وسعت بخشیده است و درنتیجه اطلاعات بیشتری را با شتابی قابلتصور در مجاری ارتباطی جامعه جاری میکند و طبعاً مانند هر ابزار دیگری میتواند در جهتهای مثبت یا منفی مورداستفاده قرار گیرد.
۲. فرصتها در حوزه مسائل دینی
یکی از مهمترین و بزرگترین اتفاقات قرن ۲۱ پیدایش فضای مجازی و شکلگیری جامعه شبکهای در سراسر جهان بوده است؛ بهگونهای که امروزه ارتباط با جهان بدون اتصال به این شبکه عظیم، پویا و پیچیده تا اندازه زیادی غیرممکن است.
بخش قابلملاحظهای از کاربران فضای مجازی تشکیلشده از دینداران، دینپژوهان، علمای دینی و رهبران مذهبی هستند. دین برای بهتر زندگی کردن آمده است – چه در فضای واقعی و چه در فضای مجازی- پس میتوان از فرصتهای فضای مجازی برای دسترسی به اهداف دینی بهره برد.
تحقیقات در مورد دین و فضای مجازی در جامعه ایران در ابتدای راه است و بسیاری از ابعاد این مسئله مهم، هنوز موردپژوهش قرار نگرفته است که شناخت درست این فضا و نوع استفاده از آن میتواند اهداف مثبت و سازنده دین را سریعتر و در سطح گستردهتری تحقق بخشد.
بیان این نکته لازم است که دین پیششرطها و قواعد خاص خود را دارد و همهچیز در آن قابل مجازیسازی نیست؛ برای مثال نماز را نمیتوان مجازی ساخت؛ زیرا نماز تعینی دارد و میبایست در عالم واقع انجام پذیرد. خداوند شرایط خاصی برای نماز جماعت تعیین کرده و باید طبق آن خوانده شود.
با علم به این موضوع و درعینحال، فضای مجازی این ظرفیت را دارد که بتواند بسیاری از مؤلفههای اسلامی و الهی را محقق نماید؛ چه اینکه تمامی امور دینی از جنس اعمال فیزیکی نیست. آن وجهی که عملش تکلیف شده، قابلیت مجازی شدن ندارد؛ اما وجهی که احرازش از راه عمل نیست، میتواند وارد فضای مجازی شود. در نگاهی کلی، دین دو وجه نظری و عملی دارد؛ وجه نظری را میتوان شامل باورها، عقاید و جهانبینی دانست و وجه عملی شامل احکام، عبادات، شعائر و مناسک و حتی اخلاقیات است.
بهعنوان نمونه، میتوان متن قرآن، تفسیر قرآن، قرائتهای قرآن، انواع متون و منابع دینی را در فضای مجازی بارگزاری کرد و در دسترس طیف وسیعی از افراد قرارداد. (نجفی و واحدی، ۱۳۹۶، ص ۴۴)
۳. معرفی الگوها در بستر فضای مجازی
قرآن و عترت اصلیترین ارکان و قویترین عامل هدایت بهسوی ارزشهای الهی است. الگوی عملی تبلیغکنندگان در این زمینه رسول گرامی اسلام (ص) است که در مناسبتهای گوناگون و بهصورت حسابشده بر قرآن و عترت تأکید مینمود و مردم را به پیروی از آن دو توصیه میکرد. حدیث متواتر ثقلین که شیعه و اهل سنت بر آن اتفاقنظر دارند، یکی از گواهان بر این مدعا است. ایشان فرمودند:
«إنّی تارک فیکُم الثقلین کتاب الله و عترتی اهل بیتی فإنّهما بن یفترقا حتّی علیَّ الحوض» (مجلسی، ۱۴۰۳ ق، ج ۲۳، ص ۱۳۳)
(من دو چیز گرانبها را در میان شما میگذارم؛ کتاب خدا و خاندان اهلبیتم. این دو هرگز از یکدیگر جدا نمیشوند تا کنار حوض کوثر بر من بپیوندند.)
ایشان درزمینهٔ آموزش قرآن بهعنوان یکی از این دو رکن فرمودند:
«خیارُکُم مَن تَعَلَّمَ القرآنَ و عَلَّمَهُ» (طوسی، ۱۴۱۴، ص ۷۸۵)
(بهترین شما کسی است که قرآن را بیاموزد و به دیگران هم یاد دهد.)
شبکههای اجتماعی سرشار از سخنان الحاد آمیز و گمراهکننده، شبهات و سخنان اختلافبرانگیزی است که عموم مردم ازجمله شخص مبلغ را تهدید میکند. مبلغ فضای مجازی تنها با استمداد از خود قرآن میتواند در عرضه معارف قرآنی در این فضای سراسر خطر موفق باشد و کلام امام علی (ع) را در معرفی قرآن، سرلوحه کار خود قرار میدهد (میر موسوی، ۱۳۹۸، ص ۱۰۱)؛ آنجا که فرمودند:
«در قرآن شفای بزرگترین بیماریها یعنی کفر، نفاق و گمراهی است.» (نهجالبلاغه، خطبه ۱۵۶)
۴. گذر زمان و نیاز گسترده به فضای مجازی در ترویج فرهنگ دینی
از ویژگیهای منحصربهفرد شبکههای مجازی، جهانی بودن آن است. هر فرد در هر نقطه از جهان میتواند از طریق شبکههای مجازی و اجتماعی به سهولت، به اطلاعات در نقطه دیگر از جهان دست پیدا کند. اصولاً محصور کردن فضای مجازی و بهتبع آن، شبکههای مجازی در دایره مرزها دشوار و ناممکن است. برای دستیابی به آخرین کتاب، مقاله یا خبر درباره یک موضوع خاص یا تخصص، کافی است به فضای مجازی رجوع نمود. این اطلاعات در اشکال مختلف ازجمله متن، فیلم، عکس یا بهصورت چند رسانهای قابلدستیابی است. حالآنکه در دنیای حقیقی، دستیابی به اطلاعاتی ازایندست نیازمند صرف زمان و حضور در مکانهای مختلف است و جمع همه این اطلاعات در یک نقطه اغلب ممکن نیست. بهعنوانمثال، در موضوعی خاص لازم است به کتابی کتابخانهای رجوع نمود و سپس در آرشیو به دنبال عکسها و فیلمهای مرتبط گشت. این در حالی است که کاربران در این محیط، دوری یا مشکلاتی از این نوع را احساس نمیکنند. حتی در بسیاری از مواقع، درنوردیدن مرزهای جغرافیایی به ذهن کاربران خطور نمیکند و افراد بدن در نظر گرفتن کشور و جامعه خود، حضور در یک اجتماع بزرگ جهانی را تجربه میکنند؛ فضایی به بزرگی جهانی بدون مرز که به فرد این قابلیت را میدهد که برخلاف محدودیتهای جهان واقعی به هرکجا که میخواهد سفر نموده و هر آنچه میخواهد، ببیند.
امروزه شبکههای اجتماعی مهد تمدنها و فرهنگهای مختلف بشری است. (چمل نژاد و لشکری، ۱۳۹۵، ص ۶) به دلیل زبانهای مختلف، امکان حضور همه افراد در این شبکهها ممکن بوده، بهطوریکه با درنوردیدن مرزهای انسانی و جغرافیایی، فرهنگ و اطلاعات یک جامعه در معرض دید عموم مردم قرار میگیرد.
۵. همخوانی با مدیوم در نحوه گسترش و ترویج فرهنگ قرائت
پیشرفتهای فنی به وجود آمده در فناوریهای جدید اطلاعاتی و ارتباطی موجب شده ایجاد امکان ارسال و دریافت پیامها و محتواها از فواصل دوردست و کوچکتر و سادهتر شدن مداوم فناوریهای دریافت و مصرفشده است. در این راستا تأثیر این فناوریها بر کشورها در مفهوم عام و احزاب سیاسی در مفهوم خاص میتواند از اهمیت ویژهای برخوردار باشد. آمار کاربران اینترنت در جهان در ماه مارس ۲۰۰۸ به عدد ۱۴۰۷۷۲۴۹۲۰ و در فوریه ۲۰۱۳ تعداد کاربران به ۲۷۶۹۵۲۹۱۶۰ رسیده است. (کاشانی و زارع، ۱۳۹۱، ص ۷۸- ۸۴) ازنظر هانسن، اشنایدر و اسمیت امروزه شناخت ابزار جدید ارتباطی و هدف این شبکههای اجتماعی ازجمله فیسبوک و توییتر، در جهت برقراری ارتباط و توفیق در حراست و پویایی، امری بسیار ضروری است و عدم شناخت ابزارها و چگونگی کاربرد و گستره فعالیت آنها، موجب ناتوانی در جهت معرفی و انجام برنامهها و درنتیجه انفعال خواهد گردید و فقط در چند دهه اخیر میلیاردها نفر با استفاده خلاقانه از رسانههای اجتماعی و بااتصال به شبکهای جهانگستر، زندگیشان را تغییر دادهاند. ما از رسانههای اجتماعی استفاده میکنیم تا دوستان و خانوادهمان را به خود نزدیکتر کنیم؛ به همسایگان و همدانشگاهیهایمان دسترسی یابیم؛ به بازار محصولات و خدمات نیز بخشیم. (هانسن و همکاران، ۲۰۱۱) در این میان شبکههای اجتماعی زیرمجموعه رسانههای اجتماعی قرار دارد. رسانههای اجتماعی مفاهیم کلی هستند که در خلال تکنولوژیهای جدیدی چون اینترنت، تلفه همراه و شبکههای اجتماعی پدید آمدهاند. شبکههای اجتماعی به علت بیمکانی حاکم بر اینترنت بر علایق افراد و گروهها بنیان نهاده شدهاند. در شبکههای اجتماعی امکان برقراری رابطه و تعامل مستقیم همزمان وجود دارد. (قصابی، ۱۳۹۱، ص ۳۰) مطالعه روابط اجتماعی به آشکاری سازوکارهایی کمک میکند که تعیینکننده توسعه اجتماعیاند و آنها نیز بهنوبه خود شرایط استمرار و وقفه و برقراری روابط و نیز تجربههای شخصی را که این روابط موجبشان میشوند، تنظیم میکند. (بروگمان، ۱۳۸۹، ص ۱۴)
شبکههای اجتماعی مجازی تنها ابزارهای تکنولوژیکی جدیدی نیستند که امکانات جالبتوجهی را در اختیار کاربران اینترنتی قرار داده باشند. شبکههای اجتماعی را فراتر از گونهای وبسایت میتوان بهعنوان رسانههای جدیدی در نظر گرفت که در ساختارهای اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی تغییراتی ایجاد کردهاند. چالشهای که شبکههای اجتماعی در سالهای اخیر با آنها مواجه بودهاند، حوزههایی فراتر از فضای مجازی را تحت تأثیر قرار داده است.
اما در توضیح استفاده از بستر فضای مجازی در ترویج علم قرائت باید گفت در این زمینه باید از ابزارهای مناسب و مقتضیات خاصی استفاده کرد تا این استفاده دچار چالش و آسیب نگردد. در راستای آموزش علم قرائت، متناسب با فضای سنی و موقعیتی میتوان تصمیم گرفت از چه شبکه مجازی استفاده کرد. بهعنوانمثال، از شبکههای اجتماعی نامناسب برای گروههای سنی کمتر از پانزده سال نمیتوان در راستای آموزش علم قرائت استفاده نمود. بهتر است جهت آموزش به ایشان از پیامرسانههای مناسب با سنشان و نظیر از اسلایدهای متنوع و تصاویر و فیلمهای گوناگون در راستای آموزش بهره برد. اما بهطورکلی نباید از بستر مناسب فضای مجازی در راستای آموزش صحیح علم قرائت غفلت ورزید.
۶. تولید و توسعه محصولات فرهنگی متناسب با علوم و فنون قرائت در فضای مجازی
از زمینههای چالشبرانگیز در فضای مجازی در عرصه تربیت، حجم کم برنامههای سالم و متناسب بافرهنگ ملی و اسلامی، در مقایسه با حجم برنامههای مخرّب فضای مجازی است. حضور مصلحان دلسوز در فضای مجازی را نمیتوان نادیده انگاشت، اما حضور مخربانه شیطانصفتان، بهشدت فضای مجازی را تحت کنترل خود گرفته است. در مقابله با این چالش، بهترین راهکار، جایگزینی فرهنگی و توسعه و تولید محصولات فرهنگی متناسب با دین در فضای مجازی است. ایجاد سایتهای جامع، پویا، بهروز و چندزبانه درباره آموزههای دینی که بتواند این آموزهها را تبیین کند و تمام شبهات و سؤالات مطرحشده در این زمینه را پاسخ گوید، راهکار مهم دیگری است. تربیت جهادگران مجازی در برابر تهاجم دشمن، دیگر شیوه تقابل است. این جهادگران باید آموزشهای مهارتی لازم در دو جمله علمی و فنی مانند علوم رایانهای، زبان خارجی و… را بهطور دقیق و حسابشده فرابگیرند. (نوروزی و همکاران، ۱۳۹۶، ص ۱۹۳)
از دانشهای مهم قرآنی، دانش قرائت است. روانخوانی و رعایت اصول ابتدایی تجویدی و نیز رعایت کردن قواعد مربوط به قرائت، خود دانشی مستقل میطلبد. آموزش این دانش میتواند با روشها و اسلوبهای گوناگون و متنوعی صورت پذیرد که ازجمله این روشها، استفاده از پتانسیل فضای مجازی است. فضای مجازی فضای متنوع و جذاب برای تمامی اقشار است و اگر نحوه استفاده از آن بهخوبی شناخته شود، عاملی برای گسترش مفاهیم دینی و اعتقادی محسوب میشود. برای آموزش علم قرائت نیز ازجمله برنامههایی کاربردی مرسوم نقش به سزایی در انتقال مفاهیم ایفا میکنند.
۷. بهرهبرداری امکانات فضای مجازی برای پیشبرد علم قرائت بهتناسب سنی و جنسیتی
فلسفه وجودی شبکههای اجتماعی، تشکیل و پیوند گروههای اجتماعی بر محور اشتراکات اعتقادی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی است؛ اما نکته قابلتأمل این است که برخلاف گذشته که کاربران در فضای تعاملی همچون چت، کمتر شخصیت و هویت خود را بهدرستی اعلام میکردند و به دلیل عدم اعتماد لازم برای بازگو کردن حقیقت، از نامها و شخصیتهای مستعار استفاده میکردند؛ برعکس در این فضا با شکلگیری وبسایتهای شبکه اجتماعی مانند مای اسپیس، اینستاگرام، تلگرام و… کاربران تا حدی صداقت لازم را جهت پیدا کردن دوستان قدیمی، لذت استفاده از علم و… به همراه اعتماد واقعی به دست آوردند. در این میان، تناسب سنی و جنسیتی امر مهمی است که میبایست موردتوجه قرار گیرد.
تأثیر وسیع پیشرفت فنّاوری و توسعه ارتباطات از طریق رسانههای نوین همچون اینترنت و شبکههای مجازی بر تمامی ابعاد زندگی مردم است. در این میان کودکان، نوجوانان و جوانان امروزی، بیش از سایرین تحت تأثیر این رسانهها بوده و استفاده از آن به بخشی جداییناپذیر از زندگی ایشان تبدیلشده است. افزون بر این، استفاده نوجوانان از این رسانهها بهعنوان ابزار سرگرمی، امکان تجربه فضاهای عینی را تا حدی از آنان سلب نموده، اما از طرفی دیگر، دستاوردهای مثبتی نیز داشته است. (دهقان و مروت، ۱۳۹۷، ص ۱۱۰)
اما درزمینهٔ آموزش علم قرائت به دیگران، میتوان تناسب را در این زمینه مطرح نمود که متناسب با هر گروه سنی و هر جنسیت خاصی، آموزشهای لازم در فضای مجازی ارائه شود. بهعنوانمثال آموزش قرائت به افراد مبتدی با آموزش آن به افرادی که از تخصص نسبی برخوردارند، متفاوت است. آموزش قرائت به کودکان، با استفاده از روشهای متنوعی نظیر استفاده از عکس و فیلم و رسانههای دیداری اثرگذاری بیشتری دارد. آموزش قرائت به نوجوانان با روشهایی نظیر ملموس سازی جهت فهم بهتر امکانپذیر است. برای آموزش قرائت برای بزرگسالان نیز میتوان متناسب با سطح دانش هر فرد تصمیمات لازم را برای نحوه آموزش در فضای مجازی اتخاذ کرد؛ روشهای تلفیقی متن و صوت و تصویر هم برای تمامی سنین روش مناسبی محسوب میشود.
۸. استفاده از بستر فضای مجازی جهت ترویج علم قرائت بهخصوص در دوران شیوع کرونا
بعد از همهگیری کرونا و لزوم تعطیلی نهادهای آموزش رسمی کشورها، یک اقبال و رویکرد جهانی به پدیده آموزش آنلاین ایجادشده است. با توجه به طولانی شدن پروسه بیماری کرونا، برای سیستم آموزشی باید به فکر چارهای هماهنگ با این شرایط جدید بود که آموزش آنلاین یکی از گزینههای مطرح است. تا قبل از این بحران، ظرفیتهای فضای مجازی در جهت استفاده مکمل برای بالا بردن کیفیت آموزش برای همگان یا امکان آموزش به افرادی که در مناطق محروم و دور از دسترس و بدون امکانات آموزشی هستند، مدنظر بود. اما استفاده از این ابزار آموزشی بهعنوان اصلیترین سیستم آموزشی، نیازمند کار کارشناسی گروههای متخصص زیادی است تا مزیتها را افزایش دهند و از کمبودها بکاهند. آموزش از طریق اینترنت یا آموزش مجازی ممکن است بهصورت تعاملی یا یکطرفه انجام شود که هر یک از این دو با توجه به امکانات ارائهدهنده آموزش یا ظرفیتهای فضای مجازی ممکن است حالتهای مختلف دیگری داشته باشند. در آموزش مجازی تعاملی، مثل کلاسهای آنلاین مدارس در این چند ماه، درواقع قسمت حضور فیزیکی از کلاسهای درس حذفشده است، در اکثر آنها تعداد محدودی دانشآموز به همراه یک معلم، در زمان معین و طبق برنامه مشخصی آنلاین میشوند. معلم درس را ارائه میکند و دانشآموزان در کلاس مشارکت میکنند. در آموزش مجازی یکطرفه، یک دوره آموزشی متنی یا مولتیمدیا بر اساس سرفصل آن دوره تهیهشده است. افراد بر اساس ضوابط ارائهکننده یا بهصورت زمان آزاد میتوانند با پرداخت هزینه یا رایگان از آن دوره استفاده کنند. حتی گاهی این امکان وجود دارد که دوره را دانلود کرده و بهصورت آفلاین از آن استفاده کنند.
این موضوع در مورد ترویج قرائت نیز صادق است. آموزش علم قرائت هم از موضوع سایر آموزشها مستثنی نیست. با توجه به اینکه بستر فضای مجازی و آموزش آنلاین، در دوران شیوع کرونا، امری اجتنابناپذیر است، میتوان از روشهای متنوعی برای آموزش فنون قرائت در بستر فضای مجازی و آنلاین بهره برد.
۹. فرصتهای فضای مجازی در ارائه بهتر مفاهیم دینی
۱. گفتمان دینی: از دیدگاه پستمدرنها، گفتمان، محور شناخت و حتی وسیلهای برای تولید دانش است. (آهنچیان، ۱۳۸۲) رسانه با توجه به ویژگی گفتمان و در اختیار داشتن فرارسانه هایی چون: رایانه، اینترنت، ماهوارهها و سایر رسانههای دیجیتالی نوین در فرایند تربیت دینی، به نهادینه کردن و ترویج قرائت منجر میشود.
۲. تمثیل و کنایه: با توجه به سرمایهگذاریهای کشورهای غربی بر رسانهها و فضای مجازی، نه از راه مستقیم، بلکه از طریق غیرمستقیم، جامعه اسلامی را تهدید کرده، وانمود میکنند که برنامه ارائهشده برنامهای مناسب است؛ ولی در لفافه به پیادهسازی برنامه خود میپردازند. رسانه اسلامی نیز با ارائه تمثیل گونه اهداف خود، منظور خویش را به بیننده منتقل میکند؛ چراکه بیننده به ارائه مطالبی که مستقیماً به او گفته میشود، واکنش نشان داده و در برابر آن مقاومت میکند؛ ولی در روش تمثیل وار، رسانه پیامهای تربیتی و دینی خود را بهصورت غیرصریح بیان میکند و از این طریق، به «آموزش پنهان» میپردازد. رسانه اسلامی منظور خود را با استفاده از فرامین دینی و معنوی سازی رسانهای، علم روانشناسی، علم ارتباطات و ترفندهای رسانهای به فراگیرنده القاء میکند؛ بدون آنکه منظور و هدف خود را بهصورت مستقیم بازگو کند. (حسنی، ۱۳۸۵؛ سمیعیانی و حاجی محمدجواد خشکی، ۱۳۹۴)
۳. سرگرمی و تفریح: علمآموزی و تربیت با ابزار سرگرمی، از شگردهای رسانهها و فضاهای مجازی است. ازاینرو، رسانه اسلامی با ارائه داستانها، پخش فیلم و یا سخنرانی، از داستانهای قرآنی و زندگانی ائمه اطهار (ع) در ارتباط با سبک زندگی اسلامی، به روشی که کودک و یا نوجوان دوست دارد، استفاده میکند و بدون هیچ مقاومتی، به ارائه پیام خود میپردازد. برعکس رسانههای غربی که با ارائه برنامههای ضدّ ارزشی و تبلیغ مصرفگرایی، قصد بیهویت کردن بیننده رادارند، رسانه اسلامی با ارائه برنامههای مفید و شاد به معرفی و ترویج سبک زندگی اسلامی مبادرت میورزد و بیننده را در صورت خستگی از مطالعه یا کار روزانه، از امکانات تفریحی قابلدسترس در رسانه بهرهمند میسازد و به «آموزش پنهان» فراگیر میپردازد. (پور طهماسبی، ۱۳۸۷؛ غلامرضایی، ۱۳۹۵)
۴. مسجد مجازی: زیستن در دنیای مجازی، تمام زندگی و حتی فهم انسان را تغییر میدهد. رسانه اسلامی با بمباران اطلاعاتی درزمینهٔ تربیت اخلاقی و دینی افراد جامعه، بدون اینکه نیازی به حضور فیزیکی فرد باشد، تعالیم دینی و ارزشی مساجد، ازجمله مؤلفههای سبک زندگی اسلامی را به او میآموزد. (عالی، ۱۳۸۲؛ مجردی و همکاران، ۱۳۹۴)
۱۰. نداشتن زیر ساختهای مناسب توسط مسلمانان برای گسترش فرهنگ دینی در فضای مجازی
اجتماعات دینی میتواند بهعنوان شبکه معنوی تشخیص داده شود؛ جایی که اینترنت برای پرورش تجربه معنوی شخصی استفاده میشود. در این اجتماع، اینترنت بهعنوان فضایی نگاه میشود که برای اهداف الهی بهوسیله خدا شکلگرفته است. اجتماع آنلاین بهعنوان شبکهای معنوی اجتماع آنلاین طراحیشده و آغازشده از جانب خداوند برای اهداف خاص میداند. این روایت با این ایده که اینترنت یک کارگاه هویت است، همراهی دارد. اینترنت بهعنوان جایی دیده میشود که میتوان در جستوجوی سرنوشت معنوی شخصی بود که میتواند از طریق روایت تجربه مشترک تفسیر شود. این مسئله آرزو برای آزادی و تجربه معنوی را در شبکه اجتماعی که میتواند مشترک باشد را برجسته میکند. (عباسی شوازی، ۱۳۹۱، ص ۵۶)
در این میان، استفاده از پتانسیل فضای مجازی در راستای ترویج و اشاعه فرهنگ دینی و بهخصوص فرهنگ قرائت، توسط مسلمانان و بهخصوص شیعیان مورد غفلت قرارگرفته است. تنوع تولید محصولات در این زمینه بسیار محصور است. باوجود گسترش بیحدوحصر فضای مجازی، تولیدهای نرمافزاری در موضوع قرائت بسیار کم است و کمتر دغدغهای در این زمینه وجود دارد. این موضوع امری اجتنابناپذیر است که دغدغه جدی متولیان امر را میطلبد.
نتیجهگیری
پتانسیل فضای مجازی در راستای استفاده از آن برای ارائه روشهای نوین برای درک بهتر و ملموس سازی علم قرائت، بسیار مناسب و بهرهگیری از روشهای نوین علم در بستر فضای مجازی جهت آموزش علم قرائت موضوعی ضروری برای متولیان امر است. باوجود گسترش نرمافزارهای متنوع برای آموزش، عدم بهرهگیری از این ابزارها در راستای ترویج علوم دینی و ازجمله قرائت، موضوعی تعجبآمیز قلمداد میشود. در دوره معاصر و بهویژه در دوره شیوع کرونا و به دلیل عدم امکان آموزش حضوری، میتوان از پتانسیل فضای مجازی در راستای ترویج معارف دینی و بهخصوص ترویج علم قرائت و روشهای نوین آن بهره گرفت. البته میبایست در این زمینه از روشهای خاصی جهت آموزش علم قرائت میتوان بهره گرفت که متناسب با سن و جنس و سطح تحصیلات میتواند متفاوت باشد.
رحیم خاکی – رئیس فرهنگسرای قرآن و رئیس سابق سازمان قرآنی دانشگاهیان کشور
فهرست منابع
قرآن کریم، ترجمه ناصر مکارم شیرازی.
نهجالبلاغه؛ ترجمه محمد دشتی.
– امامجمعه، طیبه. «آموزشوپرورش در عصر اطلاعات». فصلنامه فناوری آموزشی، آبان ۱۳۸۲، ش ۲.
– پور طهماسبی، سیاوش. «نقش و عملکرد تربیتی رسانه در عصر پستمدرن». پایاننامه کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه شاهد، ۱۳۸۷.
– حسنی، محمد. ۱۳۸۵. فرهنگ و رسانههای نوین. قم: مرکز پژوهشهای اسلامی صداوسیما.
– ذکایی، محمد سعید؛ خطیبی، فاخره، (۱۳۸۴)، رابطه حضور در فضای مجازی و هویت مدرن، پژوهشی در بین کاربران اینترنتی جوان ایرانی، فصلنامه علوم اجتماعی، شماره ۳۳.
– سمیعیانی، محمد؛ حاجی محمدجواد خشکه، حمیدرضا؛ (۱۳۹۴)، تبیین فرصتها، چالشها و کارکردهای فضای مجازی در ساحت تربیت سیاسی و اجتماعی، بصیرت و تربیت اسلامی، شماره ۳۵.
– عالی، مرضیه. «تبیین فرصتها و چالشهای جهانیشدن». پایاننامه کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه تربیت مدرس، ۱۳۸۲.
– عباسی شوازی، محمدتقی، مطالعه جامعهشناختی مشارکت در اجتماعات دینی مجازی و رابطه آن با اجتماعات دینی واقعی (مطالعه موردی کلوب امام رضا (ع) در وبسایت کلوب دات کام)، رساله دکترا دانشگاه شیراز، ۱۳۹۱.
غلامرضایی، قاسم، (۱۳۹۵)، فضای مجازی؛ فرصتها و تهدیدها، کیهان فرهنگی، شماره ۳۵۸.
– فرخ نیا، رحیم؛ لطفی، اعظم، بررسی تأثیر فضای مجازی اینترنت بر مدگرایی، فصلنامه انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات، سال هفتم، شماره ۲۲، بهار ۱۳۹۰.
مجردی؛ سعید و همکاران، (۱۳۹۴)، راهبردهای حضور بسیجیان در شبکههای اجتماعی مجازی در سطح جهان اسلام، راهبرد دفاعی، شماره.
– مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت: مؤسسهٔ الوفاء، ۱۴۰۳ ق.
– میر موسوی، علیرضا، الگوهای راهبردی تبلیغ و ترویج معارف قرآنی در شبکههای اجتماعی، پایاننامه کارشناسی ارشد دانشگاه مازندران، استاد راهنما: دکتر محمدتقی اسماعیلپور، ۱۳۹۸.
– نوروزی، مجتبی، کاظمی، ابوالفضل، شاهمرادی، سیده فاطمه، راهکارهای تربیت دینی در فضای مجازی با تأکید بر آموزههای قرآن و سیره رضوی، فرهنگ رضوی، سال پنجم، شماره ۱۹، پاییز ۱۳۹۶.
ثبت دیدگاه