روشنگری و تبیین نکات دبیرخانه «زندگی با آیه‌ها» پیرامون پرسش‌ها و دیدگاه‌های صاحب‌نظران
امیرحسین قزل ایاغ، معاون گفتمان سازی و راهبری محتوایی سازمان دارالقرآن الکریم، ضمن تبیین رویکردهای دبیرخانه نهضت ملی «زندگی با آیه ها»، به پرسش هایی درباره آمار مخاطبان، ارزیابی اثرگذاری، منابع مالی، فرایند انتخاب آیات، مشارکت مردمی و استمرار برنامه ها پاسخ داد.
به گزارش خبرگزاری ایکنا به تاریخ ۲۷ مهرماه سال جاری نشست تخصصی بررسی نهضت ملی «زندگی با آیه‌ها» بیش از سه ساعت به میزبانی ایکنا برپا و نقدهای صریحی در این جلسه مطرح شد، اما فرصت پاسخگویی به تمام آن میسر نشد. همچنین در پایان جلسه، اعضای حاضر در نشست بر تشکیل جلسه دیگری این بار با حضور رئیس و دبیر شورای توسعه فرهنگ قرآنی تأکید کردند.
در ادامه، ایکنا پرسش‌ها و نکات مطرح‌شده در این جلسه را احصا کرد تا پاسخ‌های آن را از امیرحسین قزل‌ایاغ، معاون گفتمان‌سازی و راهبری محتوایی سازمان دارالقرآن الکریم دریافت کند. قزل‌ایاغ در این گفت‌وگو اعلام کرد که «دبیرخانه زندگی با آیه‌ها آمادگی دارد در ادامه مسیر، در صورت وجود پرسش یا ابهام جدید، به تشریح مسائل و ارائه توضیحات به دوستان کمک کند. هر کدام از محورهای بیان‌شده تفصیلات فراوانی دارد و دبیرخانه آمادگی ارائه مکتوبات تفصیلی و جلسات حضوری کارشناسی را دارد.»
منظور از مخاطب در معرضِ پیام
ایکنا ـ در طرح «زندگی با آیه‌ها»، تفاوت ۵۰ میلیون مخاطب «در معرض» با ۱۷ میلیون مخاطب «اقدام» چیست؛ و با چه متدولوژی‌ای از صحت این آمارها اطمینان حاصل شده است؟
برای مخاطبان خود، سطوح گوناگونی از تعامل و ارتباط را ترسیم کرده‌ایم.
۱. سطح مخاطبان در معرض پیام: نخستین سطح، مربوط به مخاطبان در معرض پیام است. براساس معیارهای مرتبط با کمپین‌ها و الگوهای علمی - تجربی تدوین‌شده، برآورد ما این است که با توجه به تنوع بسترهای انتشار پیام (از ظرفیت‌های رسانه ملی گرفته تا بیلبوردهای شهری، سامانه‌های پیامکی و سایر ابزارها) افزون بر ۵۰ میلیون نفر در معرض مواجهه با این طرح قرار گرفته‌اند. منظور از مخاطب در معرض پیام، افرادی هستند که دست‌کم یک بار با جریان طرح زندگی با آیه‌ها و محصولات و محتواهای متنوع آن پیوند و برخورد داشته‌اند.
۲. سطح مخاطبان اقدام (کنش‌گران): اما گروهی از مخاطبان که وارد فضای مسابقات شده و مسیر طرح را پیگیری کرده‌اند، در حال حاضر جمعیتی حدود ۸/۱۶ میلیون نفر را شامل می‌شوند. این آمار، به تعبیر اصطلاحات کمپین، بیانگر «مخاطب اقدام» بوده و به‌صورت یکتا احصا شده است؛ بدین معنا که اشاره به ۸/۱۶ میلیون کنش مختلف نیست، بلکه ۸/۱۶ میلیون مخاطب مجزا وارد فرایند شده و کنش‌های متنوعی ثبت کرده‌اند. ممکن است فردی به چند صد یا چندین هزار سؤال در بستر نرم‌افزار پاسخ داده، محتواهای ویدیویی را تماشا کرده و فعالیت‌های مختلفی انجام داده باشد، اما محاسبات ما تمام این فعالیت‌ها را به ازای هر کاربر تنها یک بار در نظر گرفته است.
۳. سطوح تفکیکی مخاطبان براساس حفظ و انس با آیات: در سطوح عمیق‌تر، مخاطبان به دسته‌های مشخص‌تری تقسیم می‌شوند؛ فراگیری حدود ۱۰۰ آیه: مخاطبانی که توانسته‌اند حفظ اجمالی، آشنایی با ترجمه و تطبیق مفاهیم کاربردی در زندگی را بیش از ۶۰ تا بعضاً ۱۵۰ آیه محقق کنند، جمعیتی در حدود ۱.۳ میلیون نفر را تشکیل می‌دهند. فراگیری بین ۳۰ تا ۶۰ آیه: جمعیتی نزدیک به ۴.۷ میلیون مخاطب در این بازه قرار دارند. فراگیری بین ۱۰ تا ۶۰ آیه: این بخش شامل حدود ۵.۵ میلیون نفر است. نصب اپ بیش از ۵/۲ میلیون نفر و بقیه افراد از طریق وب اپ اپلیکیشن. سایر مخاطبان نیز در مراحل و گام‌های نخستین این روند قرار دارند. توجه شود فراگیر به معنای کسب سه تأییدیه در یک آیه است که شامل حفظ اجمالی، فهم و کاربرد در زندگی می‌شود و صرفا یک پاسخ درباره یک آیه نمی‌تواند او را در زمره فهرست بالا قرار دهد.
فرایند احراز، شفافیت و راستی‌آزمایی داده‌ها: به منظور طراحی فرایندهای مدیریت مخاطب و بازگشت‌پذیری و افزایش رضایت و ارتباط، دبیرخانه اطلاعاتی به تفکیک با دقت و با جزئیات از جمله آخرین مراجعه، سطح پیشرفت، سوابق و ... نسبت به هر کاربر دارد. از این رو، چنانچه برای مجموعه‌های ناظر دغدغه‌ای نسبت به صحت و دقت این آمارها وجود داشته باشد، این آمادگی وجود دارد که نماینده‌ای مشخص جهت تشریح فرایندها، ارائه و بررسی پایگاه داده (دیتابیس) و سایر بسترهای مرتبط از طرف شورای توسعه فرهنگ قرآنی معرفی گردیده تا توجیه صورت پذیرد.
ایکنا ـ آیا کمپین «زندگی با آیه‌ها» در سطح عمومی جامعه بازخوردی در راستای اثرگذاری اقدامات خود داشته است؟ آیا می‌توان این حرکت را از حیث بازخورد اجتماعی، جریانی مؤثر برشمرد؟
در گام نخست، استناد ما به بیانات رهبر شهید انقلاب اسلامی پیرامون دو ماه مبارک رمضان گذشته است که فرمودند: «این دو ماه مبارک، از قرآنی‌ترین ماه‌های رمضانی بوده که تجربه کرده‌ایم.» این فرمایش به‌روشنی گویای آن است که دامنه تأثیر این حرکت و سایر اقدامات هم‌راستا در این دو سال تا چه سطحی گسترش یافته که مورد عنایت و تحلیل ایشان نیز قرار گرفته است.
با این حال، در حوزه تعاملات میدانی نیز بسترها و ظرفیت‌های قابل‌توجهی برای سنجش بازخوردها وجود دارد:
۱. درگاه‌های اختصاصی و بسترهای مجازی: در تارنمای پویش، بخشی با عنوان «داستان من و زندگی با آیه‌ها» فعال است که سالانه افزون بر ۲۵ هزار مخاطب با درج پیام، تجربه پیوند خود را با این طرح به اشتراک می‌گذارند. تحلیل این پیام‌ها تصویر روشنی از کیفیت ارتباط مخاطب با مفاهیم طرح به دست می‌دهد. افزون بر این، در درگاه‌های اینترنتی و کانال‌های پرمخاطب فضای مجازی، سامانه‌های پاسخگویی فعالی مستقر هستند که حجم گسترده‌ای از دیدگاه‌ها، پرسش‌ها، دغدغه‌ها و بازخوردهای جامعه هدف را پیرامون میزان اثرگذاری طرح گردآوری و تحلیل می‌کنند.
۲. نظرسنجی‌های علمی پیش و پس از پویش: فراتر از داده‌های درونی، با همکاری مراکز معتبر افکارسنجی کشور، نظرسنجی‌هایی بر پایه مدل‌های دقیق علمی، قبل و بعد از اجرای هر پویش به انجام می‌رسد. محور این سنجش‌ها بر سؤالات اختصاصی منطبق بر طرح متمرکز است؛ بدین معنا که صرفاً پرسش عمومی درباره تلاوت قرآن مطرح نمی‌شود، بلکه به‌طور مشخص مواردی نظیر میزان مواجهه با آیاتِ محوری طرح و میزان شناخت از ترجمه و مفاهیم آن‌ها پیش و پس از ماه رمضان ارزیابی می‌شود تا میزان تأثیرگذاری پویش معلوم شود. همچنین از طریق این پژوهش‌ها، محبوب‌ترین آیات، میزان اثرگذاری مفاهیم بر مخاطب و مطلوب‌ترین بسترها و سکوهای ارتباطی شناسایی می‌شوند.
۳. مستندسازی و تجربه‌نگاری فرایندها: جهت بررسی صحت مسیر و پایش مستمر عملیات، فرایندهای تجربه‌نگاری جامعی تدوین شده است. این سازوکار از طریق مصاحبه‌های عمیق و ساعت‌ها پژوهش بر روی الگوهای پیشرفت طرح با مشارکت دست‌اندرکاران و مخاطبان صورت می‌پذیرد. برآورد این مطالعات، تحلیل‌های مدونی از نقاط قوت و ضعف پویش است که در قالب کتاب، بسته‌های سیاستی و اسناد راهبردی در اختیار شورای تصمیم‌گیری و تیم طراحی پویش قرار می‌گیرد تا مبنای اقدامات بعدی باشد.
نهادها بدون دریافت ریالی ظرفیت‌های خود را پای کار آورده‌اند
ایکنا ـ چه میزان بودجه برای این طرح اختصاص یافته است؟ آیا نسبت هزینه با آورده‌ی پویش هم‌خوانی دارد؟
مسئله بودجه را می‌توان در تمامی دستگاه‌ها و مجموعه‌های مرتبط احصا کرد و مورد پرسش قرار داد که البته ارائه دقیق آن نیازمند گزارش تفصیلی است؛ گزارش‌هایی که در جهت تأیید اقدامات یا رفع ابهامات، به شورای توسعه ارائه می‌شود.
با این حال محوری‌ترین ویژگی این پویش، ماهیت هم‌افزای آن است. به سبب همین هم‌افزایی و بر پایه اهتمام ویژه‌ای که نسبت به ساحت قرآن وجود دارد، بسیاری از نهادها بدون دریافت ریالی از دبیرخانه، ظرفیت‌های خود را پای کار آورده‌اند:
مجموعه همراه اول: این مجموعه خدمات پیامکی خود را بدون دریافت هزینه در اختیار طرح قرار داده است. سازمان صداوسیما: بخش اعظمی از برنامه‌های ویژه این پویش را بدون تحمیل هزینه بر دبیرخانه به روی آنتن برده است. سایر دستگاه‌ها و نهادها: برخی از مجموعه‌ها با هزینه‌هایی در حدود یک‌پنجم یا یک‌دهم تعرفه‌های مرسوم همکاری داشته‌اند. همچنین بسیاری از دستگاه‌ها، اقدامات و برنامه‌های عملیاتی درون‌سازمانی خود را بر مبنای ردیف‌های بودجه مصوب خود اجرا کرده و صرفاً طرح «زندگی با آیه‌ها» را به‌عنوان محور محتوایی و نقطه تمرکز برنامه‌ها قرار داده‌اند.
ایکنا ـ آیا پویش توانسته در دل و جان مخاطبان نفوذ کند و تعمیق محتوا در ذهن آنان رخ دهد؟ و اینکه آیا آمار کمّی بالا، تصوری نادرست یا خطای راهبردی برای برگزارکنندگان و تحلیل‌گران پدید نیاورده است؟
در پاسخ و تبیین این موضوع، توجه به چند نکته ضروری است:
۱. هدف‌گذاری طرح و نسبت آن با تعمیق معارف: در وهله نخست، رویکرد طرح «زندگی با آیه‌ها» از حیث عمق، مبتنی بر یک هدف‌گذاری مشخص و از پیش‌تعیین‌شده است؛ یعنی تثبیت اجمالی مفاهیم آیات در ذهن مخاطب، ارتقای درک و ترجمه و در نهایت امتداد بخشیدن به کاربرد آن در ساحت زندگی. کار ویژه اصلی این پویش، ایجاد انس، فضاسازی عمومی و آشناسازی مخاطبان با گفتمان و ادبیات پایه قرآنی از مسیر بسترهای متنوع است. بنابراین، نباید این انتظار شکل گیرد که مخاطب بلافاصله و به‌صورت صددرصدی به تمامی معارف قرآنی اشراف یابد. برای مراتب عمیق‌تر، ساختارهای مکملی ستادها و کمیسیون‌های شورای توسعه در آموزش عمومی، تدبر، حفظ و آموزش عالی پیش‌بینی شده‌اند تا فرایند تعمیق را امتداد دهند.
۲. نشانه‌های اهتمام به تبیین و محتوا (فراتر از نگاه صِرف به جذب کاربر): رویکرد طرح هرگز به ثبت صرف آمار و کاربر خلاصه نشده، بلکه اهتمام جدی به تبیین و تعمیق محتوا و همچنین کاربردی نمودن آن در زندگی و در ارکان مختلف پویش مشهود است:
۳. هم‌افزایی ظرفیت‌های تبیینی: به‌کارگیری ظرفیت‌های تبیینی در منابر عمومی و طلاب در مراسم مذهبی، برنامه‌های سحر و افطار صدا و سیما و برنامه تلویزیونی محفل ماه مبارک رمضان، نشان‌دهنده اولویت داشتن امر تبیین است.
۴. طراحی پرسش‌های چندمحوری: سؤالات طراحی‌شده تک‌بعدی نبوده و ابعاد گوناگون مفاهیم را پوشش می‌دهند.
۵. حفظ، فهم، کاربردی‌سازی تنوع فرآورده‌های رسانه‌ای: تولیدات رسانه‌ای متناسب با طیف‌های گوناگون مخاطبان و در قالب‌های متنوع تنظیم شده‌اند تا پیام به بیانات مختلف منتقل شود و هر مدل مخاطبی فهم از مطالب را داشته باشد.
۶. تألیف و توزیع و تنوع آثار مکتوب: چاپ و نشر گسترده و نقطه‌زن کتاب‌ها و مکتوبات تخصصی برای ۳۰ آیه محوری ویژه مخاطبان متعدد، با هدف ادراک بهتر تدوین شده است. (در کنار تکثر مدل تبیین براساس مدل مخاطبان)
۷.کنش‌گری و تبیین‌گری: ورود گروه‌های مبلغان، طلاب و معلمان که معمولاً دارای تعامل مستمر با مردم هستند در کسوت تبیین‌گر زندگی با آیه‌ها، حکایت از دغدغه عمق‌بخشی به این پویش دارد.
۸. مبانی گفتمان‌سازی و فناوری حرکت عمومی: در پشت صحنه طراحی‌ها، الگوهای نظری و پژوهش‌های مدونی در حوزه گفتمان‌سازی و سازوکارهای اجرایی آن تدوین شده و پایش مستمر جریان عملیات بر پایه این اسناد صورت می‌پذیرد. علاوه بر این، در قالب سازوکار «سفیران آیه‌ها»، الگوهای گفت‌وگومحور و فردبه‌فرد جهت تبیین مفاهیم پیگیری شده است که این امر نیز نشانه توجه به لایه‌های اثرگذاری فردی است.
۹. استمرار ارتباط با مخاطب در طول سال: با توجه به فاصله اولیه بخشی از مخاطبان با فضای قرآن، در گام نخست ضرورت داشت ظرفیت کلان پویش بر گسترش دامنه شمول و تعمیق لایه‌ای (تا مرز کاربردی‌سازی) تمرکز یابد تا در مراحل آتی، گام‌های بلندتری به‌سوی تعمیق معارف برداشته شود. لذا در گام دوّم، تلاش مجموعه در طول سال بر این مدار استوار است که تمامی مناسبت‌های ملی و مذهبی با مفاهیم زندگی با آیه‌ها پیوند داده شود تا ذهن مخاطب در موقعیت‌های گوناگون با این معارف درگیر بماند و اپلیکیشن، مسابقات، رویدادها و ... متنوعی در طول سال برای مخاطبین رقم می‌خورد.
ایکنا ـ فرایند گزینش آیات به چه ترتیبی انجام شده و انجام می‌پذیرد؟ آیا این انتخاب‌ها مبتنی بر روش‌های علمی و بررسی‌های میدانی بوده است یا خیر؟
فرایند انتخاب آیات، حاصل یک پروژه پژوهشی عمیق با مشارکت بیش از ۹۰ پژوهشگر و استاد تحت اشراف آیت‌الله عابدینی و جمعی دیگر از اساتید حوزه و دانشگاه است که در قالب چندین لایه مطالعاتی به مرحله اجرا درآمده است:
۱. لایه‌های پژوهشی، اندیشه‌ای و سنجه‌های انتخاب: آیات مورد توجه بزرگان و رهبران جامعه: در این پژوهش‌ها، بیانات و منظومه فکری امام خمینی (ره)، رهبر شهید انقلاب اسلامی، علامه طباطبایی و سایر بزرگان اندیشه اسلامی به شیوه‌های کیفی و کمی تحلیل و واکاوی شده است. تطبیق روایی و منطبق با فرهنگ ایرانی اسلامی: روایاتی که اهل بیت علیهم السلام در آن به قرآن پرداخته‌اند، آیاتی که با فرهنگ ایرانی پیوندهایی برقرار کرده‌اند مورد بررسی قرار گرفته‌اند؛ بدین منظور که مشخص شود کدام یک از آیات در ادبیات و پیشینه فرهنگی جامعه ایران بازتاب و ضریب تأثیر بیشتری داشته‌اند. ویژگی‌های ساختاری آیات: معیارهایی نظیر خوش‌خوان بودن، ایجاز و کوتاهی عبارات به عنوان شاخص‌های تسهیل‌کننده فرایند انس و تکرار در نظر گرفته شده است.
مجموعه این ارزیابی‌ها در نهایت به دستیابی به «گنجینه‌ای جامع از آیات محوری» انجامید که مبنای عملیات اصلی طرح قرار گرفته است.
۲. نظرسنجی‌های گسترده و نخبگانی در انتخاب نهایی: علاوه بر این گنجینه، هر ساله نظرسنجی‌های وسیعی از جامعه نخبگانی به انجام می‌رسد. در این فرایند، دیدگاه‌های اساتید برجسته قرآن، مجموعه‌های فعال در حوزه‌های تخصصی قرآنی، علما، اصحاب رسانه و سایر صاحب‌نظران گردآوری می‌شود؛ به‌گونه‌ای که به عنوان نمونه، تنها در سال گذشته نظرات بالغ بر ۲۰۰ تن از علمای اهل سنت در گزینش و تبیین آیات لحاظ و اعمال شد.
۳. نظارت، تصویب نهایی و ملاحظات اجرایی: در مرحله پایانی و براساس رهنمود رهبر شهید انقلاب، مجموعه آیات پیشنهادی جهت بررسی، تأیید و نظارت عالی در اختیار اساتید این نهضت خصوصاً آیت‌الله عابدینی قرار می‌گیرد و با نظر نهایی ایشان تصویب می‌شود.
در این گزینش، همواره پیوند آیات با گفتمان محوری، پاسخ به نیازهای روز جامعه و ادبیات ترویجیِ متناسب لحاظ می‌گردد. علاوه بر آن، قیود ساختاری و اجرایی مهمی نظیر تقارن و تناسب مفاهیم با روزهای ماه مبارک رمضان و جزءهای متناظر، پرهیز از تکرار مطالب و مواردی از این دست، پیوسته مد نظر کارگروه نهایی‌ساز آیات قرار داشته و دارد.
ایکنا ـ آیا پویش «زندگی با آیه‌ها» حرکتی دولتی است یا مردمی، و آیا برخلاف ادعاهای موجود، این پویش در عمل به صورتی نهادی و حاکمیتی اداره و اجرا نمی‌شود؟
باید به شاخص‌ها و واقعیت‌های عینی متعددی اشاره کرد:
۱. شواهد و شاخص‌های کنش‌گری مردمی: حضور ۲۰۰ هزار سفیر آیه: ثبت‌نام و فعالیت ۲۰۰ هزار نفر به عنوان «سفیر آیه» تنها ظرف مدت هشت روز در جریان پویش، جلوه‌ای روشن از انگیزه و پیوند توده‌های مردم با این جریان است. ثبت صدها هزار کنش فردی: تحقق صدها هزار کنش قرآنی گوناگون از سوی آحاد مخاطبان در بسترهای مختلف، نشان‌دهنده ماهیت جوشیده از متن جامعه در این پویش است. مشارکت هزاران تشکل مردمی: همراهی و فعالیت میدانیِ چندین هزار مؤسسه و خانه قرآن در سراسر کشور و برپایی کلاس‌ها و محافل ناظر به طرح «زندگی با آیه‌ها»، گواه بارز اجرای مردمی این طرح به شمار می‌رود.
۲. چشم‌انداز نهضتی و توسعه فناوری مردمی‌سازی: هر چند در جلسات مشورتی و فرایندهای طراحی نهضت، پیوسته اصلی‌ترین دغدغه و اولویت، افزایش هم‌افزایی با بدنه مردمی، دستیابی به سازوکار جامع مردمی‌سازی و پیشبرد نهضتیِ این حرکت بوده است، اما نهضت «زندگی با آیه‌ها» هم‌اکنون نیز در زمره الگوهای پیشرو در ارتباط‌گیری با بدنه جامعه محسوب می‌شود.
با این وجود، دبیرخانه از هرگونه تجربه و الگوی موفقی که بتواند بیش از گذشته به تعمیق و گسترش ارتباطات مردمی کمک کند صمیمانه استقبال می‌کند. در همین راستا، در حال حاضر گفت‌وگوهای مداومی با بیش از ۱۰۰ تن از صاحب‌نظران و اندیشمندان در جریان است تا الگوهای نهضتی‌تر شدن و شیوه‌های ارتقای همراهی مردم در این رویداد بزرگ قرآنی شناسایی شده و در طراحی‌های آتی پویش به‌کار گرفته شود.
لایه تصمیم‌سازی و مشورت‌‌گیری نهضت زندگی با آیه‌ها
ایکنا ـ این انتقاد از سوی برخی مجموعه‌ها و افراد مطرح شده است که چرا در لایه اصلی تصمیم‌گیری پویش «زندگی با آیه‌ها» حضور ندارند و آیا این طرح از پشتوانه یک ساختار راهبردی و کانون فکری توانمند برخوردار است یا خیر؟
در پاسخ باید توجه داشت که پیشبرد هر پویشی در این مقیاس، نیازمند تفکیک دقیق میان دو ساحت متمایز است:
۱. لایه تصمیم‌سازی و مشورت‌‌گیری (ساختار گسترده و متکثر): با توجه به دامنه وسیع و ابعاد چندوجهی این پویش، ساختارهای تصمیم‌ساز و مشورتی آن از تکثر و فراگیری بالایی برخوردارند. بر این اساس، در کارگروه‌ها و بخش‌های گوناگون اعم از تولیدات مکتوب، محتوایی، رسانه‌ای، فکری و راهبردی، عملیات میدانی و همچنین سازوکارهای ارتباط با بدنه مردمی، جمعی از صاحب‌نظران، مشاوران و تصمیم‌سازان متعدد و متنوع گرد هم آمده‌اند. تلاش بر این بوده است که ظرفیت‌های گوناگون فکری در هر یک از این حوزه‌ها دیده شوند و هیچ نکته‌ای مغفول نماند.
۲. لایه تصمیم‌گیری و اجرا (ساختار چابک و متمرکز): در ادبیات مدیریت پویش‌های اجتماعی، هسته نهایی تصمیم‌گیری ناگزیر باید از حیث شمار اعضا محدود و ساختار آن به‌صورت لایه‌ای و در قالب کمیته‌های تخصصی باشد. چنانچه مجموعه‌ای ادعا کند تعداد بی‌شماری از افراد را در حلقه نهایی تصمیم‌گیران وارد ساخته، این امر در عمل به معنای ناتوانی در لایه اجرای عملیات خواهد بود؛ چراکه تصمیم‌گیری‌های فوری، آنی و واکنش‌های سریع میدانی، مستلزم چابکی کامل در نظام راهبری است.
این ساختار چندلایه به شیوه‌ای طراحی شده است که در سطوح عالی، تدبیر و سیاست‌گذاری‌های کلان با حضور مجموعه‌های سیاست‌گذار رقم می‌خورد و در لایه‌های تخصصی و عملیاتی‌تر (همچون بخش‌های اجرایی یا محتوایی)، کمیته‌های ذیل آن به تدوین و اخذ تصمیم‌های مربوطه می‌پردازند و رفت‌وبرگشت‌های لازم را با سطوح بالادستی حفظ می‌کنند. هدف بنیادین آن بوده است که تصمیم‌ها با پشتوانه فکری افرادی اتخاذ شود که شنونده دقیق دیدگاه‌های جامعه و مجموعه‌های مختلف باشند و از سوی دیگر، آرامش و هماهنگی درون‌ساختاری حفظ گردد.
به اذعان کارشناسان و افرادی که از نزدیک با سازوکار اجرایی این طرح آشنایی دارند، تنوع چشمگیر و متوازنی در میان تصمیم‌گیران وجود دارد و از ظرفیت مجموعه‌ها و نهادهای متنوع تا اشخاص حقیقی صاحب‌نظر در سطوح مختلف بهره گرفته شده است تا جامعیت کار تضمین شود.
ایکناـ این پرسش مطرح شده است که آیا «جلسات سالانه و تجمیعی» جلساتی مفید و کارآمد هستند و چرا در این جلسات فرصت بیشتری جهت گفت‌وگو و تبادل نظر به اعضا داده نمی‌شود؟
در پاسخ باید به کارکرد و ماهیت اصلی این نشست‌ها اشاره کرد:
۱. رسالت اصلی و کارکرد جلسات سالانه و تجمیعی: جلسات سالانه و تجمیعی اصالتاً با رویکرد «اطلاع‌رسانی» و «ایجاد هم‌افزایی کلان» طراحی شده‌اند. اقتضای این جلسات ایجاب می‌کند که گزارشی از حجم عملیات و برنامه‌ها، آگاهی‌بخشی نسبت به افق‌های پیشرو و هماهنگی‌های لازم به نمایندگان دستگاه‌ها و مجموعه‌های گوناگون ارائه شود تا همگان در جریان خطوط اصلی و کلیت اقدامات قرار گیرند. همچنین در این فضا، نکاتی در جهت تقویت هم‌افزایی، انتقال تجربه‌های موفق، و پاسخ به پرسش‌های محوری و اساسی (همانند سه پرسش اصلی مطرح‌شده در نشست امسال) ارائه و از ظرفیت مجموعه‌ها در قالب‌هایی فشرده و کارآمد استفاده می‌شود.
۲. عدم امکان ورود به مباحث تفصیلی در یک نشست عمومی: طرح تمامی دیدگاه‌ها و جزئیات نظریات همه حاضران در این جلسات، عملاً امکان‌پذیر نیست. با توجه به حضور بیش از ۵۰ دستگاه و نهاد به همراه شمار کثیری از چهره‌های حقیقی، چنانچه قرار بر بررسی تفصیلی و شنیدن نظرات تک‌تک اعضا باشد، جلسه نیازمند ساعت‌های متمادی یا یک روز کامل خواهد بود که استماع آن نیز فراتر از حوصله و تمایل حاضران است و مطلوب هیچ‌یک از مجموعه‌ها نخواهد بود.
۳. سازوکار گفت‌وگوهای تفصیلی و هماهنگی‌های اختصاصی: استماع و بررسی دقیق نظرات تخصصی و هماهنگی‌های عملیاتی، خارج از جلسات عمومی و در قالب دیگری برنامه‌ریزی شده است. این فرایند از طریق جلسات فردبه‌فرد، نشست‌های دوجانبه و چندجانبه با دستگاه‌ها و نهادها و جلسات موضوعیِ نقد و بررسی (مشابه جلسه فعلی) احصا و دنبال می‌شود. بسیاری از تفاهم‌ها، توافقات اساسی و هم‌افزایی‌های عملیاتی در همین بستر گفت‌وگوهای متمرکز شکل می‌گیرد و به مرحله اجرا درمی‌آید.
ایکنا ـ چرا مباحث و نقدهای ارائه‌شده در جلسات بررسی و هم‌اندیشی، در مقام عمل و اجرا مورد استفاده قرار نمی‌گیرند.
در پاسخ به این دغدغه، توجه به نکات زیر ضروری است:
۱. اهتمام به دریافت و کاربست دیدگاه‌ها: تلاش مجموعه همواره بر این مدار بوده است که نظرات متنوع دستگاه‌ها و نهادها اخذ شده و در فرایند طراحی پویش دخیل شود. بر همگان روشن است که بخش چشمگیری از زمان و توان دبیرخانه و شورای سیاست‌گذاری، صرف پایش مسیرهای پیشرو و ارزیابی دقیق آرای واصله می‌شود. با این حال، تمامی فعالان عرصه پویش‌های اجتماعی اذعان دارند که در صحنه عمل و اجرا، تحقق برخی از امور به دلایل گوناگون میسر نیست. در مواردی، نقدها کاملاً وارد و مورد تأیید خود دبیرخانه است، اما به‌دلیل محدودیت‌های میدانی و اجرایی، این چالش‌ها در کوتاه‌مدت برطرف‌شدنی نیستند و باید با تدابیر و روش‌های دیگری مدیریت شوند. همچنین پاره‌ای از نظرات نیز در زمره دیدگاه‌های ناصحیح قرار دارند که بررسی و تبین آن‌ها مستلزم فرصت و گفت‌وگوی تفصیلی بیشتری با ارائه‌دهندگان است.
۲. تعارض و ناهمگونی در میان آرا و نقدها: بخش قابل‌توجهی از پیشنهادات و انتقادات ارسالی، در تقابل با یکدیگر قرار دارند؛ به گونه‌ای که پیرامون یک موضوع واحد، چند دیدگاه مبنایی و متناقض وجود دارد. بنابراین، همگرایی کامل میان تمامی نقادان درباره یک مسئله مشخص عملاً رخ نمی‌دهد و جمع‌بندی آن‌ها نیازمند انتخاب میان الگوهای متفاوت است. با این حال، دبیرخانه همواره تلاش کرده است در نشست‌های فردی یا گروهی، به بررسی دقیق جزئیات پرداخته و پاسخ‌ها را به گوش صاحب‌نظران برساند. تدوین درس‌نامه‌ها و جزوات تبیینی اخیر نیز گامی در مسیر شفاف‌سازی، پاسخ به ابهامات و رفع پرسش‌ها بوده است. علاوه بر این، آمادگی کامل وجود دارد تا به دغدغه‌های اشخاص به‌صورت مجزا رسیدگی شود و ابعاد طرح برای آنان تشریح گردد.
۳. لزوم بررسی اولیه و اطلاع از واقعیت‌های میدانی طرح: در مقابل این رویکرد تعاملی، دبیرخانه نیز این انتظار متقابل را دارد که منتقدان محترم، پیش از طرح دیدگاه‌ها، زمان کافی جهت آشنایی با سازوکار و پیشینه طرح زندگی با آیه‌ها اختصاص دهند. بارها در جلسات مشاهده شده است که موضوعاتی ناشی از کمبود اطلاعات اولیه نسبت به اقدامات صورت‌گرفته مطرح می‌شود؛ به عنوان مثال، مطرح شده است که چرا اقدامی در تعامل با وزارت آموزش و پرورش صورت نگرفته، در حالی که این مجموعه یکی از اصلی‌ترین و مؤثرترین همکاران نهضت بوده و فعالیت‌های تأثیرگذار ارائه داده است و بیش از ۵/۱ میلیون دانش‌آموز در مسابقات اختصاصی آموزش و پرورش و بیش از ۵۰۰ هزار نفر معلم در ضمن خدمت، در طرح همراهی داشته‌اند. بسیاری از پرسش‌ها و ابهامات مشابه با مروری کوتاه بر خروجی‌ها، جزوات، پایگاه‌های اطلاع‌رسانی و محصولات منتشرشده پویش، پیش از جلسات قابل راستی‌آزمایی و پاسخگویی است.
علت بیان اعداد میلیونی
ایکنا ـ چرا در گزارش‌ها پیوسته بر مقوله آمار تمرکز می‌شود و سخن از عددهای میلیونی به میان می‌آید؟
اگر این مسئله صرفاً ظرفیت مجموعه را به سمت کمیت‌گرایی صِرف سوق دهد، شاید در نگاه نخست رویکرد مطلوبی به نظر نرسد؛ اما برخلاف تصور برخی، شاخص کمیت نیز اهمیتی بنیادین دارد. از تأکیدات همیشگی رهبر شهید انقلاب نیز توجه به مسئله کمیت و وسعت دایره پوشش بوده و دغدغه ایشان پیرامون تعداد و شمار افراد بهره‌مند، پیوسته موضوعی اساسی و حائز اهمیت به شمار می‌رفته است.
آنچه اهمیت دارد این است که همراه با آمار و توسعه کمی پویش، مقوله «تعمیق محتوا» نیز هرگز مغفول نماند و به شایستگی دنبال شود؛ چنان‌که در پاسخ‌های پیشین نیز تبیین گردید که دغدغه تعمیق معارف تا چه میزان برای این مجموعه جدی است و چه سهم گسترده‌ای از ظرفیت‌ها، اعتبارات و برنامه‌ریزی‌ها را به خود اختصاص داده است.
بنابراین، پیگیری کمیت در کنار کیفیت، ضرورتی انکارناپذیر است و نباید نادیده انگاشته شود؛ به‌ویژه در شرایطی که اهداف کلان پویش‌ها ناگزیر دارای شاخص‌ها و ابعاد کمیِ مشخصی هستند.
ایکنا ـ چرا پویش «زندگی با آیه‌ها» در طول سال استمرار ندارد و مواجهه مخاطبان با آن مقطعی و فصلی است؟
در پاسخ باید اشاره کرد که برخلاف این دیدگاه، جریان پویش در تمام طول سال پیوسته و پایدار است و این استمرار در چند لایه مشخص دنبال می‌شود:
۱. استمرار محتوایی و بستر فعال نرم‌افزاری: از حیث محتوایی، طرح در طول سال بر پایه یک بسته جامع ۱۱۰ آیه‌ای پیش می‌رود که ساختاری فراتر و متمایز از ۳۰ آیه ویژه ماه مبارک رمضان دارد. این بستر به‌طور کامل در نرم‌افزار پویش تعبیه شده و فعال است؛ به‌گونه‌ای که حتی در بازه‌های زمانی بدون هرگونه تبلیغات محیطی و رسانه‌ای، میانگین مشارکت کاربران در هر مسابقه نرم‌افزار به ۴۰ هزار نفر می‌رسد. این آمار، بیانگر شمار کاربران روزانه نیست، بلکه در هریک از مسابقاتِ مکرر روزانه (که گاه شمار آن‌ها به ۳۰ تا ۴۰ مسابقه می‌رسد)، به‌طور متوسط مشارکت ۴۰ هزار نفری ثبت شده است که این خود گواه حضور مستمر مخاطب در میدان عمل است.
۲. حضور حداکثری در نقاط عطف و مناسبت‌های ملی ـ مذهبی: در کنار پایداری روزمره، در قله‌های معنوی و مناسبتی سال نظیر عید غدیر، فصل تابستان، ماه محرم، ایام اربعین، هفته وحدت، ایام اعتکاف، عید مبعث و نیمه شعبان، فعالیت پویش به اوج می‌رسد. گزارش‌های عملکردی ثبت‌شده در این ایام نشان‌دهنده کنش حداکثری، اجرای برنامه‌های میدانی گسترده و تحقق رویدادهایی چشمگیر، چه در سطح عمومی پویش و چه در لایه سفیران آیه‌ها است. همچنین در اکثر این مناسبت‌ها محتوای مکتوب و رسانه‌ای مخصوص تولید می‌شود.
۳. پیگیری روند تکمیلی آموزش و تثبیت آموخته‌ها: برای آن دسته از مخاطبانی که مشارکت فعال‌تری داشته و در دوره‌های آموزشی به مراحل پیشرفته‌تری رسیده‌اند، برنامه‌های ویژه‌ای تدارک دیده شده است. این مخاطبان جهت تکمیل زنجیره آیات به مراحل بعد دعوت می‌شوند و هم‌زمان، تولید و پخش برنامه‌های تلویزیونی، فعالیت مستمر رسانه‌های اجتماعی و به‌روزرسانی محتواهای نرم‌افزاری در طول سال بی‌وقفه ادامه دارد.
۴. طرح‌های تکمیلی و ترویجی پیوسته: علاوه بر این، طرح‌های موضوعی و تکمیلی نظیر پویش «یک صفحه، یک آیه» با تمرکز بر تعمیق تدریجی آیات، پیوسته در سه ساحتِ میدان، رسانه ملی و فضای مجازی در جریان است تا ارتباط مخاطب با مفاهیم قرآنی در متن زندگی جاری بماند.
۵. دوره‌های آموزشی مخصوص عموم مخاطب و مخصوص سفیران آیه‌ها: در طول سال، دوره‌های آموزشی در مؤسسات و مجموعه‌های مختلف در جهت آموزش آیات موضوعی برگزار می‌شود و همچنین سفیران آیه‌ها نیز در طول سال در دوره‌های حضوری و مجازی جهت آموزش شرکت می‌کنند.
ایکنا ـ این پرسش مطرح شده است که چرا در طرح «زندگی با آیه‌ها» فرازهای کوتاه برگزیده شده‌اند و چرا رویکردهای سیاق‌محور و الگوهای سوره‌محور مورد توجه قرار نگرفته‌اند؟
با توجه به جامعه هدف در گام نخست که عموم افراد جامعه را در بر می‌گیرد، طراحی برنامه بر مبنای سبک‌سازی بسته محتوایی برای مخاطب و انتقال «یک پیام در هر ارتباط» صورت گرفته است. از همین رو، تصمیم بر آن شد که در گام اول به این الگو پرداخته شود.
در این سازوکار، برای مخاطبان فعال‌تر، گزاره‌های بیشتر، تبیین‌های متنوع‌تر و لایه‌های عمیق‌تری از محتوا ارائه می‌شود. افزون بر این، در مراحل و گام‌های بعدی، پرداختن به رویکردهای سوره‌محور با دیدگاه‌های تدبری و الگوهای مشابه در دستور کار نهضت قرار دارد. بنابراین، گزینش فرازهای کوتاه انتخابی راهبردی ویژه گام نخست بوده است تا در ادامه، فرایند تعمیق و توسعه آن محقق شود. در نهایت، حجم بالایی مجموعی آیات ،عمق مناسبی از فهم گفتمان‌ها ایجاد می‌کنند.
ایکنا ـ این پرسش مطرح شده است که چرا طرح «زندگی با آیه‌ها» در میان «اقشار خاکستری» جامعه ضریب نفوذ نیافته است؟
برخلاف این تصور، بخش عمده‌ای از مخاطبان پویش دقیقاً از میان همین قشر بوده‌اند. از آنجا که معیار شخصی در بررسی این مسئله وجود ندارد. شواهد و شاخص‌های متعددی مؤید این موضوع است:
۱. درگاه‌های ورودی و نرم‌افزارهای عمومی: مسیر ورود بخش گسترده‌ای از مخاطبان، نرم‌افزارهایی نظیر «اسنپ»، بازی «کوییز آف کینگز»، سامانه «لنز» و سایر برنامه‌های کاربردی عامه‌پسند بوده است که با استقبال چشمگیری از سوی کاربران مواجه شدند.
۲. حضور و بازخورد جامعه دانش‌آموزی: در فضای دانش‌آموزی، بخش قابل‌توجهی از مخاطبان در بدو امر صرفاً با انگیزه شرکت در مسابقه وارد طرح شدند؛ اما پس از مدتی بازخوردهای بسیار مطلوبی ثبت کردند. انتساب بخشی از این شرکت‌کنندگان این افراد به قشر خاکستری، از روی شناسه‌ها، مشخصات کاربری و تصاویر آنان در شبکه‌های اجتماعی کاملاً هویدا و محرز است.
۳. همراهی چهره‌ها و رسانه‌های فراگیر: در بسترهایی مانند اینستاگرام، همراهی چهره‌های شناخته‌شده (سلبریتی‌ها) و هنرمندان در قالب برنامه‌های هم‌افزایی و همچنین رویکرد منعطف برنامه‌های تلویزیونی، بسترساز جلب طیف وسیعی از مخاطبان خاکستری بوده است.
۴. سبک تولیدات رسانه‌ای و هنری: بسیاری از فرآورده‌های رسانه‌ای پویش دقیقاً با هدف جذب این گروه از جامعه طراحی شده‌اند؛ تولید آثاری در قالب آبجکت‌موشن و فرم‌های ویژه هنری، همراه با حضور هنرمندان نام‌آشنا و عمومی، در راستای پیوند با این بخش از جامعه شکل گرفته است.
در پایان، مشتاقانه از انتقادات و پیشنهادات در خصوص نهضت ملی زندگی با آیه‌ها استقبال کرده؛ امید داریم با رهنمودهای ارزشمندتان، ما را در پیشبرد هر چه بهتر اهداف این طرح یاری کنید.